The Killing Myths

Rząd? Jaki rząd? Czyli jak sparaliżować państwo, by dorwać się do posadki…

Współczesna debata publiczna w Polsce cierpi na chroniczną przypadłość: operuje skrótami myślowymi, które z czasem uznaliśmy za nienaruszalne fakty. W codziennym przekazie medialnym słowa „rząd”, „szef rządu” czy „rządzenie” odmieniane są przez wszystkie przypadki. Przywykliśmy do intuicyjnego obrazu, w którym premier to jednoosobowy lider posiadający autonomiczną władzę polityczną – ktoś, czyim zadaniem jest po prostu sprawowanie władzy nad krajem.

Kiedy jednak system wpada w poślizg, a instytucje państwowe zaczynają się nawzajem blokować, publicystyka natychmiast diagnozuje „kryzys”, „chaos” lub „anarchię”. Rzadko kiedy zadajemy sobie pytanie, czy ten stan zatrzymania nie jest przypadkiem najbardziej naturalną, wpisaną w ustrój reakcją obronną organizmu państwowego.

Aby to dostrzec, trzeba zacząć od tego, czego na pierwszy rzut oka nie widać w telewizyjnych setkach – od precyzji pojęć, które bezrefleksyjnie zastąpiliśmy ich potocznymi kalkami, oraz od lekcji historii, z których te pojęcia się zrodziły.

Zastawianie pułapki jednego słowa

Inżynieria językowa ma potężny wpływ na nasze postrzeganie rzeczywistości. Słowo „rząd” niesie ze sobą ładunek intuicyjnej autonomii. Rządzić to znaczy narzucać wolę, kreować rzeczywistość według własnego uznania, podejmować suwerenne decyzje o kierunku, w jakim podąża wspólnota. To proces z definicji ukierunkowany na sprawstwo i skuteczność.

Problem polega na tym, że w polskim porządku konstytucyjnym... takiego organu nie ma.

Uważna lektura ustawy zasadniczej z 1997 roku ujawnia, że twórcy ustroju nie powołali do życia „rządu”, lecz Radę Ministrów. To przesunięcie terminologiczne nie jest wyłącznie kwestią akademickiej ortodoksji. Kryje się za nim fundamentalna różnica między dwoma modelami sprawowania władzy wykonawczej: między rządzeniem a zarządzaniem.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 Konstytucji RP, ustrój Rzeczypospolitej opiera się na ścisłym trójpodziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej. W tym systemie to nie administracja rządowa jest suwerenem.

Rządzenie zakłada autonomię. Zarządzanie natomiast to proces z natury swojej wtórny i – co najważniejsze – ściśle audytowany. Kolegium, jakim jest Rada Ministrów, nie posiada własnego, pierwotnego mandatu do kreowania rzeczywistości prawnej. Jest jedynie zarządcą, którego zadaniem jest administrowanie wyznaczonym obszarem państwa w ścisłych granicach i na podstawie ustaw uchwalonych przez parlament. Świadczy o tym wprost konstytucyjna zasada legalizmu zapisana w art. 7, która głosi, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Zarządca nie tworzy reguł gry; on ma obowiązek pilnować ich przestrzegania, będąc pod nieustannym nadzorem zewnętrznych kontrolerów.

Od stanu wojennego do „wojny na górze”: Korzenie ustroju

Aby zrozumieć, dlaczego polska Rada Ministrów została osadzona w tak rygorystycznych ramach, musimy cofnąć się do intencji architektów systemu z lat 90. Ich myślenie kształtowały dwa kluczowe i skrajnie odmienne doświadczenia historyczne.

Pierwszym z nich była świeża pamięć o stanie wojennym i dekretach autorytarnej władzy Wojciecha Jaruzelskiego. W tamtym systemie urzędnicy i wojskowi, działając pod dyktando monopartii, mogli dowolnie modelować prawo za pomocą decyzji gabinetowych, całkowicie ignorując jakąkolwiek realną reprezentację narodu. Twórcy nowej Konstytucji wiedzieli, że aparat wykonawczy musi zostać trwale pozbawiony możliwości samoistnego sięgania po władzę ustawodawczą.

Drugim doświadczeniem były chaotyczne lata początku transformacji (1989–1997), zdominowane przez tzw. „wojnę na górze” za prezydentury Lecha Wałęsy oraz funkcjonowanie tymczasowej Małej Konstytucji z 1992 roku. Ówczesny system charakteryzował się głębokim rozmyciem kompetencji. Dochodziło do permanentnych starć między Prezydentem a Premierem o kontrolę nad tzw. resortami prezydenckimi (MSZ, MSW i MON). Prezydent Wałęsa, dążąc do wzmocnienia swojej pozycji, często stosował tzw. „falandyzację prawa” – czyli rozszerzającą interpretację przepisów na granicy ich litery, byle tylko przeforsować decyzje personalne lub polityczne. Silną, niemal kluczową pozycję głowy państwa w tamtym okresie budowały także silne osobowości – obok Wałęsy był to również Aleksander Kwaśniewski, którego pierwsza kadencja nakładała się na końcówkę prac nad ustawą zasadniczą.

Pamięć o tych skrajnościach – z jednej strony o niekontrolowanej omnipotencji aparatu wykonawczego w PRL, a z drugiej o personalnych wojnach o wpływy w III RP – zrodziła model parlamentarno-gabinetowy poddany głębokiej racjonalizacji. Zaprojektowano rozproszoną legitymację instytucjonalną, która miała działać jak system bezpieczników:

• Ścisła rola wykonawcza: Zgodnie z art. 146 Konstytucji, Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną oraz kieruje administracją rządową, ale jej istnienie i legitymacja zależą całkowicie od wotum zaufania Sejmu.

• Prezydent jako nadrzędny audytor: Głowa państwa, wybierana w osobnych, powszechnych wyborach, otrzymała potężne instrumenty kontroli – weto ustawowe, którego odrzucenie wymaga kwalifikowanej większości 3/5 głosów w Sejmie, oraz prawo do kierowania przepisów do Trybunału Konstytucyjnego. Prezydent nie rządzi bezpośrednio, ale stoi na straży ciągłości państwa i suwerenności procedur.

W ten sposób stworzono konstrukcję, w której żadna pojedyncza siła polityczna nie może w sposób błyskawiczny i bezdyskusyjny zmonopolizować państwa. Klasycznym tego przykładem stała się specyfika powoływania sędziów konstytucyjnych czy obsadzania innych stanowisk państwowych. System celowo rozbija procedurę: jeden organ wybiera (np. Sejm), a inny przyjmuje ślubowanie lub podpisuje nominację (Prezydent). Ta konstrukcja z założenia wymusza to, co preambuła Konstytucji nazywa „współdziałaniem władz”. Jest to głębokie, nowoczesne samoograniczanie się struktur państwowych – świadoma antyteza systemów feudalnych, gdzie wola władcy była prawem samym w sobie.

Media do roboty! Czyli wielkie narracyjne odwrócenie pojęć i znaczeń

Przełom w sposobie postrzegania tych ról nastąpił w okolicach 2005 roku. Wraz z narastającą polaryzacją polityczną, w przestrzeni publicznej rozpoczęła się subtelna, ale niezwykle konsekwentna operacja narracyjna. Jej celem było przesunięcie punktu ciężkości władzy z mechanizmu parlamentarno-prezydenckiego na ośrodek czysto administracyjny.

Jak wspomina Jan Rokita, po wyborach w 2005 roku ówczesny lider Platformy Obywatelskiej podjął skomplikowaną operację polityczną, mającą na celu rozbicie szykującej się koalicji PO-PiS. Rozpoczął on zmasowany atak na nowo wybranego prezydenta Lecha Kaczyńskiego, angażując do tego polityków aspirujących do różnych ról w państwie. Kiedy w 2007 roku ten sam lider objął stanowisko Prezesa Rady Ministrów, z ust przedstawicieli nowej większości zaczęły padać znamienne słowa o tym, że „prezydent nie jest do niczego potrzebny”, a weto to jedynie „obstrukcja” i „blokowanie państwa” i tak już zostało… Ciekawe, co ośrodki medialne sprzyjające opcji kapitału zagranicznego i wypływów finansowych za zachodnią granicę, ustanowiłyby jako regułę, standard ustrojowy, gdyby wówczas premier – streamer został prezydentem :), o co przecież bardzo się starał.

Słynne z tamtych lat spory – choćby o to, kto ma prawo reprezentować Polskę na szczycie w Brukseli – nie były zwykłymi kłótniami o prestiż. Były próbami narracyjnego i praktycznego uniezależnienia administracji rządowej od zewnętrznego audytu. W ten sposób, poprzez media i język publicystyki, wykreowano figurę „szefa rządu” na wzór systemów kanclerskich. Społeczeństwu zaszczepiono przekonanie, że premier i podlegli mu ministrowie posiadają autonomiczną legitymację do wprowadzania zmian w państwie, a instytucjonalne bezpieczniki są jedynie wadą systemu, którą należy w ten czy inny sposób ominąć.

Mit dualizmu prawnego

Próba zamiany roli zarządcy w rolę autonomicznego rządzącego doprowadziła z czasem do głębokiego kryzysu pojęciowego na styku prawa krajowego i międzynarodowego. Kiedy administracja rządowa, poprzez Ministerstwo Sprawiedliwości, próbuje dokonywać głębokich zmian personalnych i proceduralnych w sądownictwie, powołuje się na zobowiązania międzynarodowe, w tym na wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) interpretujące Art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) – przepis gwarantujący każdemu prawo do procesu przed „sądem ustanowionym ustawą”.

Argumentacja ta opiera się na art. 91 ust. 1 Konstytucji RP, który mówi, że ratyfikowana umowa międzynarodowa stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana. Co więcej, art. 91 ust. 2 wskazuje, że umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy nie da się pogodzić z umową. Dla administracji rządowej to wystarczająca podstawa, by ignorować krajowe przepisy ustawowe, które międzynarodowe trybunały uznały za wadliwe.

Jednak w tym miejscu system napotyka na opór nadrzędnego bezpiecznika, na który słusznie powołuje się Trybunał Konstytucyjny. Jest nim art. 8 ust. 1 Konstytucji, wprost stanowiący, że Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 188, to Trybunał Konstytucyjny jest jedynym organem powołanym do orzekania o zgodności umów międzynarodowych i ustaw z Ustawą Zasadniczą, a art. 190 ust. 1 przesądza, że orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Skoro zatem TK wydał wyrok stwierdzający, że interpretacja EKPC dokonana przez ETPCz jest w określonym zakresie niezgodna z polską Konstytucją, to z punktu widzenia litery prawa krajowego dyskusja zostaje zamknięta. Żaden minister ani urząd administracji rządowej nie ma prawa stosować interpretacji międzynarodowej wbrew nadrzędnemu wyrokowi własnego sądu konstytucyjnego. W tym sensie Polska, wciąż jest tylko w Unii Europejskiej, jako autonomiczny członek, niczym Litwa w Rzeczpospolitej, a nie jej część, jak Wielkopolska czy Mazowsze. Czy to, do cholery, nie jest proste? :)

Paraliż jako mechanizm obronny

W tym miejscu warto postawić kluczowe z punktu widzenia obywatela pytanie: co jest większym zagrożeniem dla naszych wolności? Czy jest nim sytuacja, w której instytucje państwowe na jakiś czas zamierają w bezruchu, czy może sytuacja, w której jedna władza uzyskuje absolutną dominację nad strukturą prawa? Idealną sytuacją byłaby ta, prosta z punktu widzenia teorii zarządzania, że jeśli NIK zauważy, że instytucja nie działa, to wstrzymane jest zasilanie finansowe ludzi za nią odpowiedzialnych. Ale to musi dotyczyć wtedy wszystkich od Prezesa RM i ministrów, przez Sądy aż po posłów. Ależ szybciutko by się wtedy dogadali :). No dobra, to jest tylko dziecinna fantazja. W efekcie mielibyśmy system klepania się po plecach, mrugnięć okiem i wspólnymi popijawami kiedy nikt nie patrzy.

Z perspektywy defensywnego konstytucjonalizmu instytucjonalny klincz nie jest porażką systemu. Paraliż to moment, w którym mechanizm państwa zatrzymuje się pod wpływem przerostu presji dominacyjnej. To sygnał ostrzegawczy, że naruszone zostały proporcje, a system kontroli i równowagi (checks and balances) zadziałał jak bezpiecznik w przeciążonej sieci elektrycznej. Paraliż świadczy o zatrzymaniu się w momencie, gdy jedna siła polityczna próbuje narzucić państwu swoją pełną dominację z pominięciem bezpieczników. Lepiej, by aparat administracyjny trwał w wymuszonym bezruchu, niż miałby zacząć działać w sposób oderwany od formalnych reguł gry, bo wtedy, oprócz instalacji, spłonie cały dom.

Klincz ustrojowy – akuszer polskiego sukcesu gospodarczego

Warto w tym miejscu postawić jeszcze jedną, znacznie głębszą konkluzję, która wykracza poza czystą teorię prawa i dotyka realnego życia każdego z nas. Polska nie bez kozery rozwijała się w tak szybkim tempie przez ostatnie dekady. Ten bezprecedensowy skok cywilizacyjny był możliwy właśnie dzięki strukturalnemu klinczowi aparatu państwowego. System został zaprojektowany tak, że długo kontrolował naturalną dla każdej władzy pokusę samowładztwa. Gdy administracja państwowa musiała skupiać się na szukaniu kompromisu i poruszała się w ciasnym gorsecie audytu, obywatele i gospodarka zyskiwali przestrzeń wolności i stabilności, niezbędną do budowania dobrobytu.

Istnieje uderzająca, ścisła korelacja między rezygnacją z ustrojowego samoograniczenia a regresu cywilizacyjnego. Wystarczy spojrzeć na lata stanu wojennego – okres zerowego, a wręcz wstecznego rozwoju gospodarczego, gdy administracja działała bez żadnych hamulców, doprowadzając do maksymalizacji kryzysu niedoboru.

Co widzimy dzisiaj, gdy administracja próbuje powrócić do modelu autonomicznego „rządzenia” za pomocą policyjnego i urzędniczego potencjału państwa, jak radził jakiś niemiecki dziennikarz w Polsce? Od kilku lat obserwujemy niekontrolowany wzrost zadłużenia. Pojawiają się na coraz większą skalę niedobory energii w państwie, które wciąż przecież nadrabia historyczne zaszłości i zniszczenia wojen XVII, XVIII, XIX i XX wieku. Pojawia się drastyczny brak elastyczności w bieżącej wytwórczości, spowodowany drożyzną oraz przeregulowaniem.

Ta chęć sprawowania władzy bez oglądania się na wewnętrzne bezpieczniki niszczy również naszą elastyczność geopolityczną. Permanentne polaryzowanie państwa w relacjach zagranicznych i stwarzanie choćby pozorów autorytarnych rządów – realizowanych za pomocą aparatu siłowego – spycha nas niebezpiecznie w obszar standardów wschodnich, w stronę destrukcyjnej „białorusinizacji”. Taki kierunek automatycznie wysuwa nas spod naturalnego, stabilnego parasola atlantyckiego. A to właśnie ten parasol i bezwzględne przywiązanie do standardów wolności gospodarczych i demokratycznych pomagają nam w utrzymaniu podmiotowości w relacjach z globalnymi potęgami, takimi jak Rosja czy Chiny, i pozwalają na czerpanie z takiej geopolitycznej pozycji biznesowej, konkretnych zysków tam, gdzie to możliwe. Obecnie, w każdym niemal regionie Polski znajdują się obszary, których potencjał produkcyjny, wytwórczy, manufakturowy pozwala niemal od razu, z marszu, zastąpić logistykę dostaw dóbr importowanych produkcją na miejscu i hubowaniem tej produkcji na cały region pierwszej RP. W tym miejscu narzuca się pytanie, czy paraliż ustrojowy państwa to nie jest jego celowe deprecjonowanie? Wojna o kilka prawniczych stołków, walka o państwową kasę przez kilka osób, tak bezwzględna, z użyciem setek przestraszonych policjantów, to nie tylko szczyt egoizmu, ale i zwykły sabotaż naszych wspólnych projektów inwestycyjnych.

Dopóki w naszych rozmowach o państwie będziemy używać potocznego słowa „rząd”, dopóty podświadomie będziemy zgadzać się na to, by zarządca stawał się samowładnym suwerenem. Czas powrócić do pojęć, które przed laty wpisano do Konstytucji. Prezes RM nie jest autonomicznym szefem państwa. Jest prezesem kolegium zarządzającego, którego każdy krok musi podlegać surowemu i bezwzględnemu audytowi. A jeśli ten audyt prowadzi do klinczu? To trudno! I tak znów będą wybory. Bo w nowoczesnym państwie nikt nie powinien mieć prawa rządzić bez ograniczeń – dla dobra naszej wolności, gospodarki i geopolitycznego bezpieczeństwa.