Przepraszamy za to nocne babci najście. Wypadła fotka z kartonu …podczas sprzątania…
Właśnie tuż obok ciebie, w równoległych rzeczywistościach internetu, trwa nieustanny sabat wyznawców kultu produktywności. Ludzie, którzy w życiu nie zbudowali niczego trwalszego niż prezentacja w PowerPoincie, wmawiają ci z ekranów, że zwycięzcy wstają o piątej rano, sen jest dla słabych, a każda godzina spędzona pod kołdrą to czysta strata czasu. I niestety tak jest :)
Zostawmy na boku całą neurobiologiczną maszynerię. Nie będzie tu wykładu o katodach, anodach, falach mózgowych, melatoninach, fazach REM ani prześwietlania czaszki promieniami X. Takich tekstów napisano już miliony i wszystkie sprowadzają się do nudnego jak flaki z olejem wniosku: „śpij, bo to zdrowe”. Wszyscy to wiemy. No i traktujemy sen jak rutynową konieczność. Lub przeciwnie! Owijamy go w ezoteryczną watę cukrową.
Prawda jest znacznie prostsza i całkowicie pozbawiona mistycyzmu. Wokół spania narosły dwa bliźniacze, równie banalne mity kulturowe. Pierwszy to mit ekonomiczny – że sen to przerwa w życiorysie. Ale czasem da się ją oszukać kolejnym podwójnym espresso. Drugi to mit romantyczno-mistyczny – że sen to błogi, pasywny odpoczynek, podczas którego dusza szybuje w przestworzach.
Tymczasem sen nie jest żadną przerwą od życia. I z całą pewnością nie został wymyślony dla ciebie.
Przekręt matematyczny dreamersów i negocjacje z komornikiem
Zacznijmy od weekendowców i zawodowych dreamersów – tej fascynującej grupy ludzi, która wierzy, że sukces, szczęście i wolność finansową da się wycisnąć z organizmu jak sok z cytryny, byle tylko dorzucić do pieca kolejny projekt i kolejną kofeinę ze zbutwiałych ziaren spalonych na smołę, lub z innego świństwa z aromatami.
Ten mit narodził się stosunkowo niedawno. Przez setki tysięcy lat człowiek kładł się spać, gdy gasło słońce, bo po ciemku i tak niewiele dało się zdziałać. Dopiero rewolucja przemysłowa, fabryki pracujące na trzy zmiany, a w końcu internet działający dwadzieścia cztery godziny na dobę stworzyły iluzję, że ludzki organizm powinien działać w trybie ciągłym, jak serwerownia albo sklep całodobowy.
Intuicja współczesnego dreamera podpowiada mu prostą, chłopską matematykę: „Jeśli urwę dzisiaj dwie godziny ze snu, zyskam dwie dodatkowe godziny życia”. Brzmi logicznie, prawda? Problem w tym, że w biologii dwa plus dwa nigdy nie równa się cztery. W rzeczywistości dostajesz wieczorem dwie godziny marnej jakości, w trakcie których przewijasz ekran albo dłubiesz w tabelkach, a w zamian cały następny dzień przeżywasz na osiemdziesięciu procentach swoich możliwości, aż w końcu zaciągasz lichwiarski kredyt na koszmarny procent na wypad za granicę, na „wypoczyn”, nie nie nie, na „restart”.
Możesz negocjować z szefem podwyżkę albo przesunięcie deadline’u. Możesz negocjować z bankiem restrukturyzację raty. Możesz nawet próbować negocjować z urzędem skarbowym rozłożenie zaległości na raty. Ale od setek tysięcy lat absolutnie nikt nie wygrał negocjacji ze snem. Owszem, człowiek potrafi nie spać przez dwie czy trzy doby, czując przy tym sztuczny wyrzut adrenaliny i złudne poczucie wszechmocy, aż, nim padnie, będzie chodził kilka centymetrów nad chodnikiem. Ale nie potrafi wynegocjować ze swoim ciałem ani jednej nocy umorzenia. Rachunek zawsze przychodzi później – i zawsze z odsetkami.
Rozdział 1. Restart
Skoro wiemy już, że snu nie da się wyciąć z budżetu, przyjrzyjmy się drugiemu mitowi. Temu, który każe nam myśleć o śnie jako o stanie błogiej pasywności. Kładziesz głowę na poduszce, zamykasz oczy, zapada ciemność, a rano otwierasz powieki z poczuciem ciągłości: „Poszedłem spać, nic się nie działo, obudziłem się, jestem”.
To najbardziej bezczelne złudzenie optyczne, jakie serwuje nam własny mózg.
Gdy zasypiasz, w twoim organizmie nie zapada cisza nocna. Wręcz przeciwnie – dokładnie w tej sekundzie zaczyna się najbardziej intensywna, najbardziej bezwzględna i najmniej zrozumiała zmiana robocza w całej dobie. Sen nie jest do końca odpoczynkiem. Inaczej żylibyśmy o niebo dłużej. Sen jest okresem technicznym. I często po śnie, musimy jeszcze trochę odpocząć nim wciśniemy gaz do dechy.
Wyobraź sobie komputer, który przez cały dzień pracował na pełnych obrotach. Otworzyłeś sto zakładek, pobrałeś masę śmieci z sieci, nawarstwiły się błędy w pamięci podręcznej, system zaczyna rzęzić i się zawiesza. Co robisz? Robisz twardy restart, czyszczenie dysku, defragmentację i aktualizację systemu.
Ale zauważ jedną rzecz: kiedy komputer przeprowadza gruntowną przebudowę swojej architektury, ekran jest czarny albo wyświetla jedynie lakoniczny komunikat: „Trwa konfigurowanie aktualizacji. Nie wyłączaj komputera”. Nikt nie daje użytkownikowi podglądu na żywo tego, co dzieje się w tym czasie ze strukturą bibliotek, rejestrów i plików systemowych. Dlaczego? Bo gdyby zwykły użytkownik zobaczył na własne oczy, jak bezlitośnie te pliki są rozrywane, przenoszone, nadpisywane i kasowane, to złapałby się za głowę i zwątpił, czy ten sprzęt w ogóle kiedykolwiek jeszcze wstanie.
Dokładnie tak działa sen. Administrator systemu – twój organizm – co wieczór odbiera ci uprawnienia dostępu. Wylogowuje twoją świadomość z panelu sterowania, bo jesteś najgorszym możliwym użytkownikiem: ciągle klikasz coś bez sensu, generujesz szum, emocje i nowe bodźce. Żeby posprzątać ten bajzel, system musi cię najpierw uśpić.
Rozdział 2. Star Wars.
Piaskoczołg Jawów, czyli pobudka Złotego i Artu.
Pamiętasz scenę wewnątrz gigantycznego piaskoczołgu Jawów? Tych małych, zakapturzonych stworków o świecących oczach, które przemierzały pustynię, zbierały uszkodzone maszyny, porywały włóczące się już nikomu niepotrzebne roboty, rozkręcały je na części pierwsze, spawały w ciemnych ładowniach, a potem na przydrożnym targu sprzedawały z nich składaki za bezcen.
Kiedy w starej ciemnej maszynowni budzą się C-3PO i R2-D2 – poczciwy Złoty i Artu – wokół nich panuje totalny, postapokaliptyczny bajzel. Wszędzie wiszą wyrwane kable, w kątach leżą rozczłonkowane korpusy robotów, sypią się iskry ze spawarek, ktoś komuś przykręca cudzą nogę, a na ścianie aż prosi się o tabliczkę z napisem: „Remont – nie wchodzić, a jeśli wejdziesz, to na własne ryzyko”. Złoty rozgląda się z przerażeniem po tej rzeźni złomu, próbując poskładać w głowie, kim jest i gdzie się znalazł, zanim chwilę później zostanie wyprowadzony na pustynne słońce, wyczyszczony i gotowy do dalszej służby.
Twoja głowa i twoje ciało każdej nocy zamieniają się dokładnie w taki piaskoczołg Jawów.
Kiedy ty śpisz, niewidzialna ekipa techniczna wchodzi na halę z palnikami i kluczami francuskimi. Rozczłonkowuje wspomnienia z całego dnia, odcina emocjonalne zwarcia, wywala na złom niepotrzebne śmieci, które nazbierałeś w pracy i w korkach, łata mikrouszkodzenia w tkankach i na nowo lutuje połączenia między neuronami. To nie jest żadna romantyczna podróż w głąb podświadomości. To brudna, ciężka, mechaniczna robota na nocnej zmianie. Gdybyś zachował w tym czasie przytomność i zobaczył ten cały demontaż na własne oczy, prawdopodobnie z przerażenia już nigdy byś nie zasnął!
Rozdział 3. Elektryk w mieszkaniu i mechanik pod maską
Wokół snu narosła cała masa patetycznych teorii tylko dlatego, że nasze ego nie potrafi znieść jednej prostej myśli: że nie jesteśmy w tym ciele najważniejsi. Wydaje nam się, że to my – nasza świadomość, nasze plany, nasze wielkie myśli – jesteśmy właścicielem tego interesu, a sen to tylko taka poduszka, którą łaskawie podkładamy sobie pod głowę, żeby nabrać sił na jutro.
Jest dokładnie odwrotnie. Ty nie jesteś właścicielem. Jesteś tylko uciążliwym lokatorem. Natura, przywlokła nam tu twoją świadomość i teraz my, musimy się do cholery z tym wszystkim męczyć.
Musisz wymienić całą spaloną instalację elektryczną w mieszkaniu, w którym bez przerwy biega nadpobudliwy lokator, włącza toster, przełącza korki, przestawia meble i pyta co pięć minut, czy już skończyłeś. Nie da się tego zrobić. Żeby przeprowadzić poważny remont, musisz wystawić lokatora za drzwi, zamknąć je od środka na klucz i spokojnie pruć ściany. Świadomość jest właśnie takim lokatorem, który w dzień tylko przeszkadza. Sen to moment, w którym organizm bierze cię za kołnierz, wystawia na klatkę schodową i mówi: „Idź stąd, nie patrz, bo i tak nic z tego nie zrozumiesz, a tylko plączesz się pod nogami”.
A kiedy rano wracasz do środka, zachowujesz się jak ignorant, który oddał wieczorem samochód do warsztatu z zatartym silnikiem, przespał całą noc w hotelu, odebrał rano sprawne auto i uznał, że w sumie to nic wielkiego się nie stało – samochód po prostu „odpoczął” na parkingu. Tylko dlatego, że nie stałeś nad kanałem i nie patrzyłeś mechanikowi na brudne od smaru ręce, uznajesz cały proces za coś pasywnego albo wręcz magicznego. No nie jest tak?!
Rozdział 4. Magazyn wysokiego składowania, czyli babcia jedząca kanapkę na suficie
A co z samymi snami? Przecież tu dopiero zaczyna się prawdziwa orgia mitologii. Senniki egipskie, psychoanaliza, tajemnicze znaki, duchy przodków i głębokie przesłania z kosmosu. Wszystko dlatego, że śni ci się nagle rower, potem nieżyjąca babcia, po chwili ten rower jedzie po suficie, a na końcu babcia zjada twoją kanapkę do roboty.
Wstajesz rano i zaczynasz się zastanawiać: „Co to znaczy? Co babcia chciała mi powiedzieć?”.
Otóż nic. Babcia nie żyje i ma ci dokładnie zero do powiedzenia. To, co oglądałeś w nocy, nie było żadnym seansem spirytystycznym, tylko zwykłym efektem ubocznym nocnej inwentaryzacji. Na bramie twojej głowy wisi wielka tablica z tym służbowym napisem: „Uwaga, sprzątanie – wchodzisz na własne ryzyko”.
Mechanizm jest tak prosty jak wystrugana z drewna łódeczka. W ciągu dnia jechałeś rowerem do pracy. Rano, kiedy robiłeś kanapkę w kuchni, kątem oka mignęło ci zdjęcie zmarłej babci stojące na kredensie. Wieczorem, tuż przed zgaszeniem światła, zobaczyłeś pająka maszerującego po suficie. Nazbierałeś przez cały dzień tonę przypadkowych śmieci, wrażeń i bodźców.
Kiedy zasypiasz, mózg bierze się za logistykę. Działa dokładnie tak, jak ekipa w wielkim magazynie wysokiego składowania na nocnej zmianie. Zamyka bramy dla klientów i musi w ściśle limitowanym czasie upchnąć na regałach cały towar z dzisiejszej dostawy. I nie może tego wrzucić byle jak, na kupę. Te kartony muszą być posegregowane i poukładane tak, żebyś rano miał do nich błyskawiczny dostęp, żeby wózki widłowe miały szybkie ścieżki przejazdu między alejkami, a na dodatek – żeby na półkach zostało jeszcze sporo wolnego miejsca na kolejne codzienne pierdy. Wyobraź sobie, że jest już dzienna zmiana i wózek widłowy w super ułamku sekundy ściąga karton i wylatuje z niego teczka p.t. „jak się przerabia babcię na pdf”… po pierwszej aromatycznej kawie ze śmierdzących ziaren, to już jednak będzie jak się „on-line przerabia worda na pdfa” :)
Żeby tę operację przeprowadzić bezpiecznie, system wygasza kolejne obwody i połączenia. Ale robi to po swojemu, stopniowo i po kolei – tak jak mu najwygodniej i najekonomiczniej, żeby się nie pomylić i przez przypadek nie odciąć ci zasilania od oddychania. I właśnie w trakcie tego sukcesywnego odpinania kabli i przerzucania pudeł na ekranie wygaszanego monitora pojawiają się losowe artefakty.
Kiedy więc śni ci się babcia jedząca kanapkę na suficie, to nie jest żadna wizyta z zaświatów. To po prostu jej zdjęcie wypadło z jednego z kartonów podczas przesuwania go na wyższą półkę i skleiło się na chwilę z plikiem „rower” i „pająk na suficie”. Magazyn jest wysokiego składowania – nie ma wyjścia, przy takiej robocie zawsze coś się czasem wysypie z pudła.
Złudzenie obserwatora. Czyli każdy z nas jest tylko kwantem
Cały fenomen snu sprowadza się w gruncie rzeczy do absurdu naszej własnej perspektywy. Żyjemy w przekonaniu, że istnieje tylko to, przy czym jesteśmy obecni jako świadomi obserwatorzy. Skoro w nocy „nas nie ma”, to wydaje nam się, że czas między zgaszeniem lampki a dźwiękiem budzika, to jakaś wyższa, zaawansowana biologia, a nie pójście do kąta, bo akurat taki jest okres obrotu Ziemi wokół własnej osi i względem Słońca.
Tymczasem prawda jest taka, że najważniejsze, najbardziej złożone prace konserwacyjne w całym naszym życiu odbywają się dokładnie wtedy, kiedy tracimy status obserwatora. I tu wjeżdża moja oryginalna własna do bólu teoria: człowiek to taki kwant białkowy, element pola, dociśniesz tego w Azji, a ten w Amazonii zacznie płakać.
Ok. Każdego wieczoru twoja świadomość opuszcza plac budowy. Przez kolejnych siedem czy osiem godzin na tym placu dzieją się rzeczy, których nie kontrolujesz, nie rozumiesz i z których mało co kumasz. Wracasz o świcie na gotowe, przecierasz oczy, bierzesz łyk kawy i z wyższością nazywasz ten gigantyczny nocny remont „przespaną nocą”.
Sukces! Poszedłem spać… i obudziłem się rano! (Stachura)