The Killing Myths

Partnerstwo w leasingu. Czyli trwanie a samolimitacja

Samolimitacja

Kiedy profesor Jędrzejko definiuje małżeństwo jako „umowę zgody na samoograniczenie”, spokojnie można uznać to za jedną z najmniej romantycznych definicji, jakie kiedykolwiek powstały. Nie ma tam ani słowa o miłości, motylach w brzuchu czy wspólnym starzeniu się na bujanych fotelach. Jest tylko chłodne, niemal techniczne pojęcie: samoograniczenie.

Pierwsza, całkowicie naturalna reakcja na te słowa to bunt. Przecież współczesna kultura od rana do wieczora karmi nas zupełnie inną opowieścią. Słyszymy o nieustannym poszerzaniu możliwości, rozwoju osobistym, przekraczaniu granic i absolutnej, niczym nieskrępowanej wolności wyboru. Sukces ma polegać na ciągłym dodawaniu: więcej doświadczeń, więcej opcji, więcej otwartych drzwi. A tu nagle ktoś sugeruje, że jedna z najważniejszych instytucji naszej cywilizacji nie opiera się na zdobywaniu nowych przestrzeni, ale na świadomej rezygnacji z części tych, które już posiadamy.

Im dłużej jednak nad tym myślałem, tym wyraźniej docierało do mnie, że w tej definicji wcale nie chodzi o samo małżeństwo. Chodzi o fundamentalną zasadę, na której stoi nasz świat, choć desperacko próbujemy o niej zapomnieć.

Teoria systemów podpowiada nam bowiem coś na wskroś paradoksalnego: to, co trwa, nigdy nie wykorzystuje wszystkich swoich możliwości.

Spójrzmy szerzej. Język, którym się posługujemy, istnieje tylko dlatego, że nie możemy dowolnie zmieniać znaczeń słów z dnia na dzień. Muzyka zachwyca nas dlatego, że kompozytor nie gra wszystkich możliwych dźwięków naraz, lecz rygorystycznie trzyma się wybranej skali i rytmu. Nauka rozwija się, ponieważ bezwzględnie odrzuca większość hipotez, uznając je za fałszywe. Nawet ludzki charakter istnieje tylko pod warunkiem, że człowiek nie korzysta z każdej okazji do zdrady, oszustwa czy łatwego zysku, jaka pojawia się na jego drodze. Każda trwała, stabilna struktura stworzona przez człowieka – lub naturę – jest w gruncie rzeczy precyzyjnie zaprojektowanym zbiorem ograniczeń.

Przypomina to sytuację ze starym komputerem. Kiedy system zaczyna zwalniać i zawieszać się pod natłokiem zadań, rozsądny administrator nie pyta: „Co jeszcze mogę tu zainstalować?”. Pyta raczej: „Co mogę wyłączyć?”. Usuwa zbędne procesy, zamyka aplikacje działające w tle, ogranicza liczbę usług i zwalnia zasoby. Nie zwiększa liczby opcji – radykalnie je redukuje. Tylko dzięki temu system odzyskuje stabilność.

W biologii istnieje idealny kontrapunkt dla tej zasady. To nowotwór. Przerażające w komórce nowotworowej wcale nie jest to, że przestaje się rozwijać. Przeciwnie – ona rozwija się wręcz podręcznikowo. Rośnie bez opamiętania, błyskawicznie zdobywa nowe zasoby, bezustannie się rozmnaża i ignoruje wszelkie limity. W pewnym sensie nowotwór jest idealną realizacją współczesnego mitu o nieskończonym wzroście. Nie uznaje żadnych barier. A jednak ten brak ograniczeń kończy się absolutną katastrofą – najpierw dla organizmu, a ostatecznie dla samej komórki rakowej, która ginie wraz ze swoim żywicielem.

Zdrowa komórka przez większość swojego życia potrafi robić coś biologicznie genialnego: potrafi mówić „nie”. Nie będę się teraz dzielić, nie będę zajmować dodatkowej przestrzeni, nie będę rosnąć kosztem całości. Być może największą mądrością ewolucji wcale nie jest parcie naprzód, ale właśnie sztuka samoograniczenia.

W tym świetle małżeństwo przestaje być opresyjną instytucją wymyśloną po to, by odebrać nam wolność. Staje się jedną z najstarszych technologii stabilizowania ludzkiego życia. Jest głęboką, dojrzałą decyzją: „Nie wykorzystam wszystkich szans, które przede mną stoją. Nie przeżyję wszystkich alternatywnych żyć. Nie sprawdzę każdego możliwego scenariusza i z pełną świadomością zamknę drzwi, za którymi kryją się inne opcje. Wybieram te jedne”.

Tyle teorii. A jak wygląda praktyka?

W praktyce najczęstszą przyczyną katastrof związkowych wcale nie jest brak miłości, ale zjawisko, które można nazwać partnerstwem w leasingu.

Dzieje się tak wtedy, gdy dwoje dorosłych ludzi wchodzi w relację z wyboru, ale żadne z nich nie potrafi porzucić dawnych układów rodzinnych lub towarzyskich. Klasyka spraw rozwodowych: partnerzy, którzy nigdy nie stali się autonomicznymi jednostkami, ponieważ nie potrafili odciąć się od często patogennych relacji z poziomu dzieci błąkających się po starym podwórku.

Weźmy sztandarowy przykład: siostra posiadająca zazdrosnych, nadgorliwych braci reprezentujących dumne plemienne hasło: „jeśli zrobisz coś naszej siostrzyczce, to połamiemy ci nogi”. Jeśli ta kobieta, wchodząc w nowy związek, nie potrafi postawić twardej granicy i ograniczyć dostępu do siebie tym starym, rodzinnym układom z dzieciństwa – skazuje swoje małżeństwo na pożarcie. Nowy partner nie staje się jej mężem. On ją tylko wypożycza. Bierze ją w leasing od jej rodzonej rodziny, która w każdej chwili zachowuje prawo do wglądu w umowę, zgłaszania pretensji i przestawiania mebli w ich wspólnym życiu. Tacy ludzie nigdy nie stworzą własnego, autonomicznego świata. Zawsze będą tylko najemcami na cudzych warunkach.

I w tym miejscu docieramy do bolesnej prawdy: skąd bierze się w nas tak potężny, wewnętrzny opór przed postawieniem tych granic?

Odpowiedź nie kryje się w nowoczesnych mediach czy konsumpcjonizmie. Kryje się w naszym niedokończonym procesie dorastania.

Dziecko z natury żyje w świecie nieskończonych możliwości. Może marzyć o byciu kimkolwiek, może iść każdą ścieżką, bo nie płaci jeszcze ceny realnego wyboru. Najczęstszym i najważniejszym słowem dzieciństwa jest „jeszcze”. Jeszcze jedna zabawka, jeszcze trochę uwagi, jeszcze więcej cukierków. Dziecko głęboko wierzy, że można mieć wszystko naraz, że istnieje idealne rozwiązanie wolne od jakichkolwiek kosztów, i że to świat powinien dostosować się do jego potrzeb.

Prawdziwa dorosłość zaczyna się dopiero w chwili, gdy zderzamy się z rzeczywistością: nie będziemy wszystkimi wersjami siebie jednocześnie. Każde życiowe „tak” wypowiedziane jednej rzeczy jest automatycznie tysiącem bezwzględnych „nie” wobec wszystkich innych alternatyw. Nie da się zbudować niczego trwałego, trzymając w kieszeni wieczny bilet powrotny i udając, że żadna decyzja nie jest ostateczna.

Dojrzałość można więc zdefiniować niezwykle prosto: to odebranie dzieciństwu prawa weta.

W procesie życia nasze lęki, niespełnione dawne marzenia, opinie znajomych, a przede wszystkim oczekiwania rodzeństwa czy rodziców zawsze będą miały jakiś głos. Mają prawo szeptać. Ale człowiek dojrzały to ten, u którego te głosy tracą prawo do blokowania rzeczywistości. Nie mogą już zawetować jego wyborów. Od pewnego momentu podpis pod decyzją – i pełen rachunek za jej konsekwencje – należy wyłącznie do nas. Taka jest realna cena suwerenności. Nie polega ona na samotności, ale na tym, że nie ma już na świecie nikogo, do kogo można by odesłać odpowiedzialność.

To samo dotyczy mitów, które nieświadomie dziedziczymy – tych rodzinnych, kulturowych i pokoleniowych. Suwerenność nie oznacza, że stajemy się całkowicie odporni na wpływy zewnętrzne. Oznacza, że żaden odziedziczony bezrefleksyjnie mit – ani żaden układ z przeszłości – nie ma już w naszym życiu prawa weta. Przestajemy żyć według cudzych, nieprzepracowanych skryptów.

Co więcej, ta prawdziwa dojrzałość idzie jeszcze krok dalej. Kończy się na odebraniu dzieciństwu prawa weta, ale zaczyna się wtedy, gdy tego samego prawa weta nie przekazujemy własnym dzieciom. Kiedy potrafimy zatrzymać sztafetę pokoleń i nie pakujemy do plecaków naszych synów i córek własnych lęków, kompleksów, niespełnionych ambicji czy starych, rodowych lojalności. Suwerenność to odrobienie lekcji z własnych mitów; odpowiedzialność to niedokładanie ich następnemu pokoleniu.

Prawdziwym mitem naszych czasów wcale nie jest więc małżeństwo, stałość czy wierność zasadom. Prawdziwym mitem jest naiwne przekonanie, że każdy wzrost jest z natury dobry, a każda granica to wróg, którego trzeba zniszczyć. Czasem granica nie jest przeszkodą. Czasem jest jedynym warunkiem, by coś w ogóle mogło zaistnieć. Jest ceną, jaką płaci się za trwałość i, uwaga!, dopiero ta trwałość przebija realne granice!

Samoograniczenie nie stoi w sprzeczności z wolnością. Ono jest najwyższą formą suwerenności. Bo podczas gdy dziecko bezwiednie dziedziczy swoje mity i ograniczenia, dorosły człowiek ma odwagę sam wybrać zobowiązania, którym decyduje się służyć.