The Killing Myths

Dyrektorze wodociągów, musisz! Dlaczego demokracje produkują kamikadze

Dyrektorze wodociągów, musisz! Dlaczego demokracje produkują kamikadze

Deklarujemy bezgraniczną miłość do państwa prawa, instytucjonalnych procedur i stabilnych systemów. Dlaczego więc w momentach kryzysu natychmiast uciekamy w archaiczny porządek mitu, odrzucamy księgowych, a od zarządców państwa domagamy się peleryny bohatera i samobójczych szarż? Oto analiza mechanizmu Amazing Kamikadze System (Slade) – społecznej technologii, w której tłum z bezpiecznej odległości outsourcinguje własną odwagę, kupuje bilety na codzienne polityczne widowisko i panicznie boi się nudnej, sprawnej inżynierii państwowej.

Współczesna debata publiczna cierpi na osobliwe, głęboko zakorzenione schorzenie: na sztandarach niesie szacunek do instytucji, procedur i konstytucyjnych ram, ale emocjonalnie i podskórnie wierzy wyłącznie w bohaterów. Kiedy nadchodzi przesilenie – prawdziwe, wyobrażone bądź zręcznie wykreowane przez media – natychmiast porzucamy racjonalne myślenie o strukturach państwa i uciekamy w bezpieczny, plemienny świat mitu. Zamiast kompetentnego administratora, który z kalkulatorem w ręku chłodno kalkuluje koszty i zarządza ryzykiem, oczekujemy protagonisty. Chcemy faceta z peleryną, który bez wahania wejdzie do płonącego wieżowca, podczas gdy cała reszta będzie stała z zapartym tchem za policyjną taśmą.

Tak rodzi się Amazing Kamikadze System – społeczna technologia outsourcingu odwagi, w której tłum z bezpiecznej odległości deleguje ryzyko na wytypowanego ochotnika. To mechanizm niezwykle przewrotny i w gruncie rzeczy głęboko egoistyczny, choć dla niepoznaki ubiera się go w najpiękniejsze piórka heroizmu. Zachodzi tu prosta prawidłowość: im głośniej tłum krzyczy „Musisz!”, tym mniej sam musi. Na powierzchni takie hasło wygląda na dramatyczny apel o ratunek i wyraz najwyższego zaufania. Pod spodem kryje się jednak coś znacznie bardziej brutalnego i utylitarnego: „To ty poniesiesz koszty i ryzyko, których my nie mamy zamiaru ponosić. Ty idź przodem na pole minowe, a my z bezpiecznego dystansu pokibicujemy albo skomentujemy twój spektakularny upadek”.

Model grawitacyjny i hollywoodzki mit

Inspiracji dla takiego modelu debaty dostarcza nam popkultura. W klasycznym filmie akcji Die Hard wszyscy rozsądni ludzie dookoła – od urzędników po dowódców operacji – mówią o procedurach, kompetencjach, czekaniu na wsparcie i unikaniu zbędnego ryzyka. Wtedy wchodzi John McClane, rzuca krótkie „nie ma czasu”, po czym boso pełza po bitym szkle, dostaje potężny łomot, ale w pojedynkę rozbija system przeciwnika i ratuje zakładników. W politycznej wyobraźni wielu komentatorów i wyborców najważniejsze urzędy w państwie powinny być obsadzone dokładnie według tego hollywoodzkiego castingu. Co najciekawsze, obie strony spolaryzowanego sporu oglądają ten sam film. Zwolennicy widzą bezkompromisowego bohatera akcji na krawędzi, przeciwnicy – desperata łamiącego procedury i wprowadzającego chaos. Jedni i drudzy zgadzają się jednak co do fundamentalnej ramy: to jest widowisko o samotnym jeźdźcu, od którego zależy wszystko.

Jednak hollywoodzki kadr ma to do siebie, że brutalnie i celowo usuwa z pola widzenia elementy kluczowe dla rzeczywistego funkcjonowania społeczeństw. Usuwa mianowicie to, co można nazwać prywatną grawitacją. W kinie nikt nie pyta o ratę kredytu McClane’a, o jego ciśnienie tętnicze, zmęczenie ani o zdanie jego żony. W prawdziwym życiu, obok każdej postaci delegowanej przez tłum na samobójczą misję, w przysłowiowej białej halce siedzi bliska osoba i mówi: „Ty się zastanów, człowieku, czy warto. Rodziną byś się zajął, pomyśl o nas”. Tłum zgromadzony pod oknem natychmiast ryczy w odpowiedzi, zagłuszając ten głos: „Nie słuchaj jej! Skacz z dachu na helikopter!”.

W ten sposób polityczny kamikadze staje się centrum małego układu planetarnego, rozrywanym przez trzy potężne, sprzeczne ze sobą pola grawitacyjne:

• Grawitacja historyczna (makro): Potężne ssanie społeczne, generujące opowieści o dziejowym momencie, wyższych celach i wezwaniu przez Historię.

• Grawitacja własnej ambicji: Wewnętrzne przekonanie lidera o własnej unikalności, budowane latami poczucie misji, której nikt inny nie potrafi udźwignąć.

• Grawitacja najbliższego otoczenia (perspektywa mikro): Świat, w którym nie rozmawia się o wielkości historycznej czy symbolicznych zyskach, ale o realnych konsekwencjach, utracie zdrowia, psychicznym wycieńczeniu i brutalnym pytaniu: „co z nami będzie za rok, za pięć lat, gdy ta gra się skończy?”.

Z perspektywy inżynierii społecznej system ten jest niezwykle ekonomiczny. Nie potrzebujesz armii bohaterów – wystarczy jeden ochotnik, reszta może wygodnie pozostać publicznością. Co więcej, im bardziej misja wydaje się beznadziejna, tym większy prestiż moralny zyskuje ten, kto wsiada do kokpitu. Tłum sprytnie zabezpiecza się na oba scenariusze. Jeśli ochotnik wygra, zostanie ogłoszony zbawcą narodu. Jeśli polegnie, zyska status uświęconego męczennika, a publiczność uroni łzę nad jego piękną katastrofą, wracając do swoich bezpiecznych zajęć.

W tym układzie idealny kamikadze musi być już nieco politycznie zużyty. Kiedy na front wysyła się młodego, sympatycznego i perspektywicznego polityka, w społeczeństwie odpalają się naturalne opory i empatia: „trochę go szkoda, ma całe życie i karierę przed sobą”. Wobec doświadczonego weterana, który przeszedł już pełny cykl – wygrywał, przegrywał, był premierem, wyjeżdżał, wracał – te opory całkowicie znikały. Tłum uznaje, że on doskonale wie, na co się pisze, swoje już przeżył i nadaje się idealnie na polityczny piorunochron – człowieka, którego los po misji można odsunąć na bok jako akceptowalny koszt operacji.

Co mówi system, czyli anatomia zdrady Konstytucji

Największy paradoks tkwi w tym, że to właśnie środowiska liberalne i demokratyczne – z założenia najbardziej wyczulone na los jednostki, prawa obywatelskie i instytucjonalne bezpieczniki – w momencie silnego konfliktu politycznego najchętniej porzucają te pryncypia na rzecz myślenia kategoriami zbiorowego celu. Wtedy jednostka staje się nośnikiem misji, a nie człowiekiem z własnymi ograniczeniami. Aby uzasadnić potrzebę istnienia kamikadze, buduje się fałszywy mit o wszechwładzy urzędu premiera, który całkowicie wypacza sens ustawy zasadniczej.

Gdybyśmy zamiast oglądania politycznych seriali otworzyli tekst Konstytucji RP, zobaczylibyśmy system celowo zaprojektowany jako zaprzeczenie jednoosobowego mesjanizmu:

• Władza wykonawcza nie ma jednego mózgu. Zgodnie z art. 10 ust. 2 władzę wykonawczą sprawują Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów [sip.lex.pl], [lexlege.pb.pl]. System opiera się na ciągłym balansowaniu i tarciach między tymi dwoma ośrodkami, a nie na dyktacie jednego lidera.

• Rząd to nie komitet wodza, ale organ podległy. Art. 95 ust. 2 stanowi jasno: Sejm sprawuje kontrolę nad działalnością Rady Ministrów w zakresie określonym przepisami Konstytucji i ustaw [sip.lex.pl], [prezydent.pl]. Ciągłe raportowanie, tłumaczenie się przed parlamentem i rozliczanie z każdego kroku nie jest kaprysem opozycji, lecz fundamentem ustroju państwa.

• Prezydent to nie „strażnik żyrandola”. Art. 126 i art. 134 wyposażają głowę państwa w realne, potężne kompetencje – od weta ustawodawczego, przez czuwanie nad przestrzeganiem Konstytucji, aż po najwyższe zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi [konstytucja.pl], [sip.lex.pl]. Premier nie działa w próżni; zderza się z instytucją o silnym, suwerennym mandacie.

• Rada ma radzić, a nie panować. Kluczowy art. 146 ust. 1 wskazuje, że Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną [sip.lex.pl], [konstytucja.pl]. Ustęp drugi dodaje, że należą do niej sprawy polityki państwa niezastrzeżone dla innych organów [sip.lex.pl], [lexlege.pb.pl]. Jednocześnie ten sam artykuł nakłada na nią obowiązki ściśle urzędnicze: zapewnienie wykonania ustaw, kierowanie administracją rządową czy wykonywanie budżetu [sip.lex.pl], [konstytucja.pl].

Konstytucja mówi więc o zespole wykonawczym działającym w gęstej sieci ograniczeń, budżetów, wyroków sądowych i zobowiązań międzynarodowych. Nie ma tam miejsca na urzędowego demiurga rzeczywistości. A jednak debata publiczna ignoruje tę strukturę, kreując premiera na człowieka, który samą siłą swojej woli może i powinien przełamać ograniczenia instytucjonalne. Hasło „Musisz!” zakłada coś głęboko anarchicznego: sugestię, że procedury nie wystarczą, więc potrzebujemy kogoś, kto zrobi więcej, niż przewiduje normalne funkcjonowanie systemu. Im więcej analizujemy psychologię liderów, tym mniej analizujemy mechanikę państwa.

Cztery stany skupienia mitu

W takim układzie polityczny kamikadze przechodzi przez nieuchronną drogę ewolucji. Jak w fizyce, substancja mitu bohaterskiego zmienia swoje stany skupienia w zależności od temperatury społecznych emocji.

Kamikadze ---> Bolesław ---> Premier-streamer ---> Antykamikadze (Faza Lotu) (Faza Symbolu) (Faza Serialu) (Faza Inżynierska)

  1. Kamikadze (Faza Lotu)

Ochotnik w pełni akceptuje narzuconą mu rolę. Liczy się tylko cel: uderzenie w przeciwnika, przebicie muru, wykonanie szarży. W tej fazie nikt – ani pilot, ani jego kibice – nie zadaje pytań o to, co stanie się za pięć czy dziesięć lat. Sam fakt podjęcia walki, której inni podjąć się bali, staje się najwyższą wartością symboliczną. Skuteczność schodzi na drugi plan; liczy się gotowość do lotu.

  1. Bolesław. Archetyp Weterana-Symbolu (Faza symbolu)

To najbardziej dramatyczny moment całego cyklu: kamikadze, który przeżył własną misję samobójczą i... rozbił się o statek, który miał rozbić. Kiedy wielka bitwa historyczna dobiega końca, społeczeństwo przechodzi dalej, chce normalności. Jednak dawny bohater nie potrafi zdjąć munduru i opuścić barykady. Skoro raz był absolutnie niezbędny do ocalenia świata, uważa, że musi być obecny i niezbędny zawsze, bo normalność oznaczałaby bolesne przyznanie, że misja się skończyła.

Wtedy człowiek całkowicie traci kontrolę nad własnym symbolem i sposobem, w jaki ludzie o nim mówią. Zaczyna rozpaczliwie przypominać publiczności o swoich dawnych zasługach, domagając się uznania tu i teraz. Scena, w której dawny weteran krzyczy do kamer: „Jestem człowiekiem sukcesu tysiąclecia, nie chcecie mnie słuchać, to kończę!”, ma w sobie wymiar głęboko tragikomiczny. Z wielkiego pomnika i żywego autorytetu staje się medialną ikonką – obrazkiem krążącym po sieci, wyrywanym z kontekstu memem, który zaczyna skutecznie przesłaniać jego dawne, realne osiągnięcia. Każda społeczność uwielbia tworzyć bohaterów, ale fatalnie radzi sobie ze starzejącymi się herosami, którzy przeszkadzają swoim własnym dalszym ciągiem.

  1. Premier-streamer (Faza Serialu)

Gdy system przyzwyczai się do tego, że cała sprawczość spoczywa na jednym człowieku, koszty jego politycznego zastąpienia stają się dla zaplecza astronomiczne. Aby utrzymać pozycję, kamikadze musi nieustannie udowadniać, że kryzys trwa, a stan wyjątkowy jest permanentny. Przestaje być urzędnikiem, a staje się bytem uwagowym, marką, formatem narracyjnym.

Przekształca się w premiera-streamera, który codziennie musi dostarczyć publiczności kolejny odcinek politycznego widowiska: co napisał na platformie X, komu dopiekł na konferencji prasowej, jakiego mema wrzucił. Hasło „Musisz!” całkowicie zmienia swoje znaczenie. Nie oznacza już „Uratuj nas i zaprowadź porządek”, lecz: „Nie schodź ze sceny, trzymaj zasięgi, bo bez ciebie serial się skończy i dopadnie nas śmiertelna nuda państwa proceduralnego”.

  1. Antykamikadze (Faza Inżynierska)

Na samym końcu tej drabiny pojawia się postać na wskroś nowoczesna, wywołująca w tradycyjnym systemie mitów potężną alergię. To antykamikadze. Człowiek, który proszony o wejście do kokpitu samolotu, wyciąga projekt techniczny, patrzy na schemat i mówi spokojnie: „Chwileczkę. Dlaczego ten samolot nie ma podwozia? Dlaczego w planie lotu nie przewidziano lądowania? Jaki jest plan B i kto ma mnie zastąpić, kiedy skończy mi się paliwo?”.

Antykamikadze odmawia udziału w locie samobójczym nie z powodu braku odwagi, ale z głębokiego szacunku do logiki i struktur. Mówi tłumowi: „Nie naprawiajmy pilota za pomocą mitu o poświęceniu. Naprawmy konstrukcję samolotu”. To postać skrajnie niebezpieczna dla mitu, bo odmawia wejścia w rolę i stawia pytania o procedury.

Awaria sukcesji i triumf budyniu

Największym grzechem strukturalnym Amazing Kamikadze System jest to, że całkowicie i trwale demoluje on mechanizm sukcesji politycznej. W zdrowej, nudnej strukturze instytucjonalnej odejście szefa nie wywołuje egzystencjalnego lęku – na jego miejsce przychodzi kolejny, przeszkolony urzędnik, wdraża procedury i system działa dalej. W systemie opartym na mitologii bohatera sukcesja staje się niemożliwa. Nowego lidera nie mierzy się bowiem poziomem jego merytorycznych kompetencji, ale wielkością legendy i charyzmy jego poprzednika. A z mitem nikt z krwi i kości nie ma szans wygrać.

Wokół starzejącego się bohatera zaczyna narastać potężny strach przed pustką. Zaplecze polityczne, media, komentatorzy, a nawet sami wyborcy dochodzą do wniosku, że pod spodem nie ma żadnego innego alternatywnego mostu, więc ten stary, choć potwornie skrzypi, rdzewieje i grozi zawaleniem, trzeba za wszelką cenę podeprzeć.

Tak powstaje polityczny „budyń”. Budyń nie jest efektem biologicznego starzenia się lidera. To produkt zbiorowy, konfitura smażona wspólnie przez media dostarczające reflektorów, zaplecze panicznie bojące się utraty wpływów i publiczności, która rozprasza swoją uwagę, na jakichś innych kamikadze, lub pozujących na takowych za pomocą społecznościówek. No tak, jednak wszyscy widzą, że produkt się zużył, ale nikt nie ma cywilnej odwagi, by zamknąć projekt i wygasić mit, bo nikt nie wie, jak rozmawiać o rzeczywistości bez używania imienia wielkiego protagonisty. Bohater staje się aktorem, który po napisach końcowych odmawia wyjścia z garderoby i wciąż paraduje po ulicach w zakurzonym, teatralnym kostiumie, zbierając coraz rzadsze oklaski.

Odzyskać dyrektora wodociągów

W tym miejscu dochodzimy do fundamentalnego starcia dwóch postaw życiowych i społecznych. Pierwsza z nich rodzi się z poczucia braku własnej sprawczości: „Człowiek, który nie umie znaleźć wody, zaczyna szukać Mojżesza, który uderzy laską w skałę”. Taki człowiek potrzebuje wodzów, zbawców i kamikadze. Druga postawa to domena ludzi, którzy rano muszą otworzyć sklep, wejść do klasy, naprawić traktor, znaleźć klienta i sprzedać usługę. Oni mają własną barykadę do obsłużenia, własną studnię do wykopania. Ich nie interesują wielkie narracje; interesuje ich stabilność. Oni nie wołają do władzy językiem mesjanizmu. Mówią: „Rób swoje i nie przeszkadzaj mi robić mojego”.

Największym wrogiem politycznego kamikadze nie jest jego bezpośredni konkurent z opozycji – obaj przecież żywią się tym samym paliwem ciągłego konfliktu i polaryzacji. Największym wrogiem systemu heroicznego jest urzędniczy „droid”. Droid to nic innego jak procedura, algorytm, instrukcja, norma jakości i system obiektywnego audytu. Droid bezwzględnie realizuje punkt po punkcie, działając całkowicie niezależnie od humoru, charyzmy, zdrowia czy zasięgów w mediach społecznościowych konkretnego człowieka. Droid mówi prosto: „Każdy po krótkim przeszkoleniu może wykonać tę procedurę. Punkt siódmy odfajkowany, punkt ósmy wdrożony, woda płynie, następny proszę”.

Dla ludzi żyjących z nieustannej interpretacji świata, dla kapłanów politycznych mitów, influencerów i zawodowych tłumaczy rzeczywistości, świat droidów to absolutny koszmar. W takim świecie zapotrzebowanie na codzienne widowisko gwałtownie maleje. Droid nie generuje zasięgów, nie daje wielkich wzruszeń ani poczucia uczestniczenia w wielkim historycznym starciu dobra ze złem. Daje jedynie święty spokój.

A współczesne społeczeństwa deklarują wprawdzie miłość do świętego spokoju, ale emocjonalnie wciąż potrzebują igrzysk. Dlatego zamiast zdroworozsądkowego zdania: „Zarządzaj firmą, firma nie jest twoją własnością”, wolą krzyczeć z bezpiecznej odległości: „Musisz!”.

Należy wreszcie postawić to głęboko niekomfortowe, inżynierskie pytanie: Dlaczego nasz system w ogóle wymaga istnienia bohaterów?

Państwo w swoim optymalnym, zdrowym wydaniu nie powinno być fabryką produkującą seryjnie kamikadze. Powinno być sprawnie naoliwioną maszyną do dostarczania obywatelom przewidywalności. Najwyższą formą dojrzałości do życia w nowoczesnej demokracji jest moment, w którym premier państwa zaczyna pełnić swoją funkcję dokładnie tak, jak dyrektor miejskich wodociągów.

Wyobraźmy sobie ten ideał: facet jest śmiertelnie nudnym profesjonalistą. Nikt nie buduje mu pomników, nikt nie organizuje marszów poparcia pod jego oknem, nikt nie krzyczy z bezpiecznej odległości: „Dyrektorze wodociągów, musisz ocalić ciśnienie w rurach!”. Po pięciu latach jego kadencji obywatele nie mają zielonego pojęcia, jak ten człowiek się nazywał ani jak wyglądał. I to jest właśnie największy możliwy sukces państwa. Świadomość, że nikt nie musiał ginąć na barykadzie, nikt nie musiał odpalać codziennego streama z walki o przetrwanie, a po odkręceniu kranu – po prostu, bez żadnej magii – zawsze leciała ciepła woda.

Zawsze to kochaliśmy. Weekend i bilety na Die Hard, ale kiedy przychodzi co do czego, każdy z nas chciałby mieszkać w nudnym, bezpiecznym i przewidywalnym świecie, w którym John McClane nigdy, ale to nigdy, nie musiałby być potrzebny.